info@adn.gov.tl
+670 3310289

ADN,I.P. Partisipa Lansamentu Planu Nasional Mediu Prazu 2027-2030 No Relatoriu Monitorizasaun PED 2011-2024

  • Publika husi: Celso
  • Loron: 02/Oct/2026

Díli, 02/10/2026. Diretór Adjuntu Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál, Institutu Públiku (ADN,I.P), Eng. Demistocles G.X. Cabral, partisipa iha serimónia lansamentu Planu Nasionál Médiu Prazu 2027–2030 no Relatóriu Monitorizasaun husi Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED) 2011–2024, ne’ebé hala’o iha Auditóriu Kay Rala Xanana Gusmão, Ministériu Finansas, Díli, Kinta-feira (01/10).
Atividade ne’e organiza husi Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratéjiku (MPIE), ho tema “Hametin Planeamentu Estratéjiku ba Dezenvolvimentu Sustentável no Inklusivu”, no partisipa husi Primeiru-Ministru RDTL, membru Governu, reprezentante parseiru dezenvolvimentu no entidade relevante sira.
Ministru MPIE, S.E. Eng. Gastão Francisco de Sousa, iha nia diskursu hatete katak Planu Médiu Prazu 2027–2030 sai hanesan instrumentu importante atu determina prioridade no meta dezenvolvimentu nasional ba tinan haat tuirmai. Planu ne’e mos reprezenta fase ikus husi implementasaun PED 2011–2030, ho orientasaun atu aselera dezenvolvimentu ekonomia no sosial, liuliu liuhusi diversifikasaun ekonomia, kria oportunidade empregu, hadi’a infraestrutura no servisu públiku, dezenvolve kapital umanu no hametin instituisaun sira.
Dokumentu ne’e mós fó atensaun ba nesesidade atu reduz dependénsia ekonomia nasional ba reseita petróleu no kria baze ba kresimentu ekonomiku ne’ebé sustentável. Entre prioridade estratéjika sira inklui reforma propriedade no rejistu rai, hadi’a asesu ba finansiamentu ba mikro, ki’ik no média empresa sira, dezenvolvimentu ekonomia tasi no turizmu, hadi’a ligasaun entre área produsaun no merkadu, aumenta produtividade agrikultura no área irrigasaun, hametin formasaun profisionál, no hadi’a asesu ba eletrisidade no bee iha zona ekonomia sira.
Enkuantu, Primeiru-Ministru RDTL, S.E. Kay Rala Xanana Gusmão, iha nia diskursu, subliña katak Timor-Leste tama ona iha faze foun ida iha prosesu dezenvolvimentu nasionál. Tuir nia, fase dahuluk foka liuliu ba garante dame, harii instituisaun no dezenvolve infraestrutura nasional; agora, prioridade tenke muda ba harii ekonomia ne’ebé forte, produtiva no diversifikada.
Primeiru-Ministru hateten katak objetivu Governu mak atu alkansa kresimentu anual 6% ba Produtu Internu Brutu (PIB) la’ós-petróleu to’o 2030, no kontinua ba 7,5% depois de 2030, hamutuk ho meta atu kria entre 5.000 to’o 7.000 empregu formál foun kada tinan iha setór privadu.
S.E. Xanana Gusmão mós subliña katak progresu ne’ebé Timor-Leste alkansa ona iha infraestrutura, eletrifikasaun, saúde no edukasaun sai baze importante ba dezenvolvimentu futuru. Maibé, relatóriu monitorizasaun hatudu katak progresu hirak ne’e sei presiza kontinua no hametin, tanba nafatin iha dezafiu hanesan malnutrisaun labarik, oportunidade empregu formál ne’ebé limitadu no dependénsia boot ba gastu públiku.
Primeiru-Ministru mós hatudu nesesidade atu hametin papel setór privadu iha ekonomia nasional. Tuir nia, Timor-Leste presiza empresa nasionál sira ne’ebé bele aumenta produsaun, investimentu no empregu, no mós presiza investimentu estranjeiru ne’ebé responsável, ne’ebé bele lori kapitál, koñesimentu tékniku no asesu ba merkadu internasionál.
Iha área infraestrutura no investimentu, Planu Médiu Prazu 2027–2030 mós tau énfaze ba dezenvolvimentu infraestrutura ne’ebé suporta atividade ekonomia, hadi’a koneksaun entre área produsaun no merkadu, no aumenta efisiénsia planeamentu no implementasaun projetu públiku.
Iha kontestu ida-ne’e, ADN,I.P iha papel importante hanesan instituisaun ne’ebé apoia Governu iha área planeamentu, monitorizasaun no avaliasaun dezenvolvimentu, liuliu ba projetu no programa infraestrutura públika. Partisipasaun Diretór Adjuntu ADN,I.P iha serimónia ne’e reflete envolvimentu instituisaun iha prosesu planeamentu estratéjiku no akompañamentu ba implementasaun prioridade dezenvolvimentu nasional.
Relatóriu Monitorizasaun PED 2011–2024 sei sai núdar instrumentu importante atu haree progresu, rezultadu no dezafiu durante implementasaun PED, enkuantu Planu Nasionál Médiu Prazu 2027–2030 sei fó orientasaun ba fase ikus husi PED 2011–2030. Kombinasaun dokumentu rua ne’e pretende hametin ligasaun entre rezultadu dezenvolvimentu ne’ebé alkansa ona ho prioridade no meta foun ba tinan sira oin mai.
Ho lansamentu dokumentu rua ne’e, Governu reafirma kompromisu atu hametin planeamentu estratéjiku, uza rekursu públiku ho efisiénsia no promove dezenvolvimentu ne’ebé sustentável, inklusivu no orientadu ba hadi’a kondisaun moris povu Timor-Leste.

LEMA ADN

  • Aprende hodi halo, halo hodi aprende;
  • Haburas kreatividade no inovativo de servisu;
  • Hametin principiu servisu salva an, salva superior/liders, salva instituisaun no salva nasaun;