ADN,I.P. Partisipa Iha Seminario Panorama OJE 2027 Hodi Hametin Dialogu Kona-ba Sustentabilidade Finansas Publikas
- Publika husi: Celso
- Loron: 14/Oct/2026
DÍLI, 14/100/2026. Diretór Adjuntu ADN, I.P Eng. Demistocles G.X Cabral hamutuk ho ekipa husi Unidade Jestaun Administrativa (UGA), partisipa iha Semináriu Panorama Orsamentál 2027, ne’ebé organiza husi Komisaun C ba Asuntu Finansa Públika Parlamentu Nasionál, iha Auditóriu Kay Rala Xanana Gusmão, Ministériu Finansas, Díli.
Semináriu ne’e hala’o iha ámbitu prosesu apresiasaun parlamentár ba Proposta Lei Orsamentu Jerál Estadu (OJE) 2027, ho tema “Hametin Reziliénsia liuhusi Transformasaun: Diversifika Ekonomia ba Futuru ne’ebé Sustentável”.
Enkontru ne’e halibur reprezentante husi Governu, Parlamentu Nasionál, instituisaun públikas, órgaun fiskalizasaun no kontrolu finanseiru, instituisaun finanseiras, parseiru dezenvolvimentu no organizasaun sosiedade sivíl, ho objetivu atu promove análize, diálogu tékniku no institusionál kona-ba situasaun ekonómika no finanseira nasaun nian, prioridade orsamentál no dezafiu sira ne’ebé Timor-Leste sei hasoru iha tinan 2027.
Prezidente Komisaun C ba Asuntu Finansa Públika Parlamentu Nasionál, Deputada Cedelízia Faria dos Santos, haktuir katak semináriu ne’e importante atu promove diskusaun formál kona-ba OJE 2027 no kria espasu diálogu tékniku no institusionál ne’ebé permite parte oioin hato’o sira-nia perspetiva no aprofunda koñesimentu kona-ba dezafiu finansas públikas nian.
Tuir nia, diskusaun ne’e presiza analiza kontestu ekonómiku ne’ebé OJE 2027 sei ezekuta, evolusaun reseita no despeza públika, situasaun makroekonómika, sustentabilidade finansas públikas, utilizasaun reseita petrolífera no Fundu Petrolíferu, evolusaun dívida públika, no risku sira ne’ebé bele afeta ezekusaun orsamentál.
Nia mós subliña katak fiskalizasaun orsamentál ne’ebé efetiva la bele limita de’it ba análize montante osan ne’ebé hakerek iha orsamentu, maibé presiza haree mós ba fundamentu husi alokasaun sira, rezultadu ne’ebé hakarak atinje, risku asosiadu no kapasidade efetiva atu ezekuta programa no projetu sira.
Iha nia intervensaun, Cedelízia Faria dos Santos enfatiza katak diskusaun kona-ba orsamentu tenke la’ós foka de’it ba pergunta kona-ba hira mak Estadu hakarak gasta, maibé mós ba objetivu no rezultadu ne’ebé despeza públika sei lori ba povu no nasaun.
Nia afirma katak Governu iha responsabilidade atu define no ezekuta polítika públika sira, no aprezenta proposta orsamentál ne’ebé koerente, realista no fundamentadu. Enkuantu ne’e, Parlamentu Nasionál iha responsabilidade atu analiza, husu klarifikasaun, hadi’a no fiskaliza proposta ne’e.
Nia mós fó énfaze ba nesesidade atu halo análize séria kona-ba sustentabilidade modelu finansiamentu Estadu nian, utilizasaun responsavel ba reseita petrolífera, jestaun dívida públika, kualidade despeza no kapasidade atu asegura rekursu ba jerasaun futuru.
Iha oportunidade hanesan, Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál, Deputadu Duarte Nunes, hato’o katak semináriu ne’e iha objetivu atu fó oportunidade ba parte hotu-hotu, liuliu oradór sira, atu aprezenta sira-nia análize no kontribuisaun ba deputadu sira.
Kontribuisaun hirak ne’e sei sai núdar matéria importante ba debate parlamentár kona-ba proposta OJE 2027, atu deputadu sira bele halo avaliasaun ne’ebé kle’an liu kona-ba prioridade, nesesidade finanseira no impaktu husi desizaun orsamentál sira.
Partisipasaun entidade oioin iha semináriu ne’e mós importante atu hametin koordenasaun institusionál no garante katak prosesu apresiasaun orsamentál hetan apoiu husi análize téknika no perspetiva oioin.
Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, iha nia intervensaun kona-ba panorama orsamentál 2027, fó énfaze ba nesesidade atu hametin reziliénsia ekonómika Timor-Leste nian no prepara nasaun ba dezafiu dezenvolvimentu iha tinan hirak oinmai.
Xefe Governu mós ko’alia kona-ba importánsia jestaun prudente ba Fundu Petrolíferu, hodi asegura katak Estadu iha kapasidade atu kontinua finansia nesesidade dezenvolvimentu iha futuru.
Nia hato’o preokupasaun kona-ba pergunta fundamentál ida: saida mak sei akontese bainhira Fundu Petrolíferu hotu? Tanba ne’e, Timor-Leste presiza prepara polítika finanseira ne’ebé la responde de’it ba nesesidade ohin loron, maibé konsidera mós sustentabilidade finanseira no dezenvolvimentu ba jerasaun sira tuirmai.
Governu mós kontinua konsidera diversifikasaun ekonómika nu’udar prioridade importante, atu hamenus dependénsia ba setór petrolíferu no hametin kapasidade produsaun nasionál.
Iha área dezenvolvimentu ekonómiku, Primeiru-Ministru esplika katak Banku Nasionál Dezenvolvimentu Timor-Leste sei sai instrumentu importante atu fasilita asesu ba finansiamentu ba empreza mikro, ki’ik no médiu sira, ho objetivu atu haburas produsaun lokál no kria oportunidade ekonómika.
Banku ne’e sei orienta liuliu ba atividade emprezariál produtiva, la’ós de’it ba nesesidade konsumidór nian. Ho apoiu finanseiru ne’ebé apropriadu, empreza lokál sira bele hasa’e kapasidade produsaun, habelar sira-nia atividade no kontribui ba kresimentu ekonomia nasionál.
Primeiru-Ministru mós subliña katak setór privadu iha papél importante núdar motór dezenvolvimentu ekonómiku. Tanba ne’e, Governu tenke kria kondisaun ne’ebé favorese investimentu, dezenvolvimentu empreza no kriasaun empregu.
Iha área infraestrutura no servisu sosiál, Primeiru-Ministru reafirma katak Governu sei kontinua fó prioridade ba dezenvolvimentu infraestrutura bázika iha área rurál, liuliu iha setór edukasaun no saúde.
Prioridade hirak ne’e inklui konstrusaun no hadi’ak eskola, klínika saúde no alojamentu ba profesór no traballadór saúde sira ne’ebé servisu iha área dook no remota.
Tuir Xanana Gusmão, kondisaun jeográfika Timor-Leste nian no asesu limitadu ba transporte iha komunidade balun sai dezafiu ba labarik sira atu asesu edukasaun no ba família sira atu hetan kuidadu saúde.
Tanba ne’e, dezenvolvimentu estrada rurál, instalasaun edukativa no infraestrutura saúde presiza la’o hamutuk atu hadi’a asesu komunidade ba servisu públiku esensiál.
Nia mós hateten katak disponibilidade klínika lokál, pesoál saúde no fasilidade apoiu ne’ebé adekuadu bele ajuda komunidade sira hetan kuidadu saúde besik liu, lahó presiza halo viajen naruk ba sentru saúde ka ospitál sira.
Prioridade ida-ne’e alinha ho Planu Dezenvolvimentu Estratéjiku Nasionál 2011–2030, ne’ebé tau énfaze ba infraestrutura, edukasaun, saúde, bee-moos, eletrisidade no konektividade.
Aleinde prioridade dezenvolvimentu, Primeiru-Ministru mós esplika katak proposta OJE 2027 inklui alokasaun adisionál atu suporta nesesidade eleisaun Prezidente Repúblika iha tinan 2027, eleisaun munisipál balun ne’ebé bele hala’o iha tinan 2028, no preparasaun Timor-Leste atu asume Prezidénsia ASEAN iha tinan 2029.
Proposta orsamentu ne’e prevee alokasaun hamutuk US$ 27,5 millaun ba nesesidade ne’ebé relasiona ho eleisaun no kompromisu sira iha ámbitu ASEAN.
Primeiru-Ministru hateten katak preparasaun ba Prezidénsia ASEAN presiza hahú iha tinan 2027 no kontinua iha tinan 2028, liuliu atu asegura infraestrutura no fasilidade apoiu sira ne’ebé nesesáriu ba organizasaun eventu internasionál.
Nesesidade finansiamentu hirak ne’e sai parte husi konsiderasaun Governu nian bainhira prepara proposta OJE 2027, ne’ebé sei kontinua hetan apresiasaun no debate iha Parlamentu Nasionál molok hetan aprovasaun finál.
Governu Timor-Leste, liuhusi Ministériu Finansas, entrega proposta Lei OJE 2027 ba Parlamentu Nasionál iha loron 1 Outubru 2026, hafoin proposta ne’e hetan aprovasaun husi Konsellu Ministrus iha loron 30 Setembru 2026.
Proposta orsamentu ne’e iha montante globál konsolidadu US$ 2.568,5 millaun, ne’ebé inklui Administrasaun Sentrál, Seguransa Sosiál no Rejiaun Administrativa Espesiál Oe-Kusi Ambeno.
Proposta ne’e fó kontinuidade ba prioridade sira husi Programa Governu Konstitusionál IX no Planu Dezenvolvimentu Estratéjiku Nasionál 2011–2030, ho atensaun ba servisu públiku, protesaun sosiál, infraestrutura, dezenvolvimentu kapitál umanu no diversifikasaun ekonómika.
Importante atu subliña katak montante ne’e mak proposta orsamentál ne’ebé sei sujeita ba prosesu apresiasaun, debate no votasaun iha Parlamentu Nasionál, antes sai orsamentu aprova finál.
Partisipasaun Diretór Adjuntu ADN, I.P hamutuk ho ekipa husi UGA, iha semináriu ne’e hatudu envolvimentu institusionál iha espasu diálogu kona-ba prioridade dezenvolvimentu nasionál no jestaun rekursu públiku.
Diskusaun kona-ba kualidade despeza públika, kapasidade ezekusaun, sustentabilidade finanseira no investimentu iha infraestrutura sai nu’udar matéria relevante ba instituisaun sira ne’ebé iha responsabilidade iha área planeamentu, aprovisionamentu, implementasaun no monitorizasaun projetu públiku.
Ba ADN, I.P partisipasaun iha atividade hanesan ne’e fó oportunidade atu akompaña orientasaun no prioridade nasionál sira, no hametin komprensaun kona-ba importánsia jestaun projetu públiku ne’ebé efisiente, transparente no orientadu ba rezultadu.
Semináriu Panorama Orsamentál 2027 ne’e partisipa husi reprezentante Governu, Parlamentu Nasionál, instituisaun públikas, órgaun fiskalizasaun, instituisaun finanseiras, parseiru dezenvolvimentu no organizasaun sosiedade sivíl, inklui ONG La’o Hamutuk.
Kontribuisaun husi parte hotu-hotu sei sai elementu importante ba prosesu apresiasaun parlamentár, hodi identifika prioridade, oportunidade no risku sira ne’ebé presiza konsidera iha implementasaun OJE 2027.
(Media — ADN, I.P.)
LEMA ADN
- Aprende hodi halo, halo hodi aprende;
- Haburas kreatividade no inovativo de servisu;
- Hametin principiu servisu salva an, salva superior/liders, salva instituisaun no salva nasaun;



