ADN,I.P. Partisipa Iha Sesaun Serbisu Progresu Ezekusaun Orsamentu Jeral Estadu Ba Trimester Datolok 2026
- Publika husi: Celso
- Loron: 15/Oct/2026
Díli, 15/10/2026. Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál, Institutu Públiku (ADN, I.P), reprezenta hosi Koordenadora Unidade Jestaun Administrasaun (UGA) hamutuk ho nia ekipa, partisipa iha Sesaun Servisu kona-ba Progresu Ezekusaun Orsamentu Jerál Estadu ba Trimestre Datoluk 2026, ne’ebé hala’o iha Auditóriu Kay Rala Xanana Gusmão, Ministériu Finansas, Díli.
Sesaun servisu ne’e iha objetivu atu avalia progresu ezekusaun Orsamentu Jerál Estadu (OJE) durante períodu 1 Janeiru to’o 30 Setembru 2026, identifika dezafiu sira ne’ebé afeta ezekusaun orsamentu, no determina medida atu hadi’a jestaun finanseira públika, aumenta reseita doméstika no hametin sustentabilidade fiskál nasaun nian.
Iha diskusaun kona-ba progresu ezekusaun orsamentu, Vise-Ministra Finansas husu ba Ministériu Obras Públikas (MOP), Ministériu Planeamentu no Investimentu Estratéjiku (MPIE) no Ministériu Justisa atu acelera prosesu halibur no verifika dadus kona-ba pagamentu indemnizasaun ba sidadaun sira ne’ebé hetan despeju administrativu.
Tuir informasaun ne’ebé aprezenta iha sesaun, Ministériu Finansas prepara ona fundu atu selu indemnizasaun ba sidadaun sira ne’ebé iha direitu atu simu. Tanba ne’e, instituisaun relevante sira presiza halo verifikasaun dadus ho lalais, rigor no transparénsia, atu asegura prosesu pagamentu la hetan atrazu no evita reklamasaun tanba falta informasaun ka falta koordenasaun entre instituisaun sira.
Medida ida-ne’e importante atu asegura katak direitu sidadaun sira ne’ebé hetan impaktu hosi desizaun administrativu hetan atensaun tuir prosedimentu no regra ne’ebé vigora.
Iha parte seluk, Vise-Ministra Finansas fó orientasaun ba ministériu no ajénsia autónoma sira ne’ebé seidauk atinje meta ezekusaun orsamentu ba trimestre datoluk, atu buka dalan hodi acelera implementasaun programa no projetu sira iha fulan ikus tinan 2026.
Maski nune’e, orientasaun ne’e la’ós atu hasa’e de’it persentajen ezekusaun orsamentu, maibé tenke asegura mós katak osan públiku uza ho efisiénsia, transparénsia no responsabilidade, tuir objetivu programa no projetu ida-idak.
Ezekusaun orsamentu ne’ebé di’ak tenke reflete rezultadu konkretu iha komunidade, liuhosi prestasaun servisu públiku ne’ebé di’ak, konstrusaun infraestrutura ho kualidade, no implementasaun programa dezenvolvimentu ne’ebé fó benefísiu ba populasaun.
Nune’e, instituisaun sira presiza asegura katak prosesu planeamentu, aprovizionamentu, kontratasaun, implementasaun no pagamentu hala’o ho koordenasaun no tuir prosedimentu ne’ebé aplika.
Tuir informasaun publika hosi Governu Timor-Leste iha fulan Maiu 2026, iha loron 26 fulan ne’e, ezekusaun OJE 2026 atinje 30%, ho montante orsamentu globál, inklui Seguransa Sosiál, hamutuk besik millaun dolares amerikanu US$2.445. Iha períodu ne’ebá, montante ne’ebé ezekuta to’o besik US$736 millaun. Reuniaun ne’e mós analiza dezafiu sira kona-ba implementasaun Kódigu Aprovizionamentu no Kontratu Públiku foun, no nesesidade atu hametin kapasidade instituisaun sira iha ezekusaun programa no projetu.
Informasaun ne’e hatudu katak ezekusaun orsamentu sai hanesan asuntu importante ba Governu, liuliu atu asegura katak programa no projetu sira ne’ebé planeia iha orsamentu bele implementa tuir tempu, ho kualidade no tuir nesesidade povu nian.
Ba períodu Janeiru to’o Setembru 2026, sesaun servisu ne’e sai hanesan oportunidade atu haree fila-fali progresu ezekusaun, kompara rezultadu ho planu ne’ebé estabelese ona, no identifika obstákulu sira ne’ebé presiza rezolve molok taka tinan orsamentál.
Dadus ofisiál kona-ba ezekusaun orsamentu bele asesu liuhosi pájina Orsamentu no Despeza hosi Ministériu Finansas no Portal Transparénsia Orsamentál Timor-Leste. Portal ne’e publika informasaun kona-ba reseita, despeza, kompromisu, obrigasaun no ezekusaun orsamentu, hodi permite sidadaun, jornalista no instituisaun sira akompaña utilizasaun rekursu públiku.
Iha kontestu jestaun finanseira públika, hasa’e taxa ezekusaun orsamentu tenke la’o hamutuk ho esforsu atu aumenta reseita doméstika, kontrola despeza no garante utilizasaun rekursu estadu nian ho responsabilidade.
Orsamentu Jerál Estadu la’ós de’it instrumentu finanseiru atu selu despeza governu nian, maibé mós instrumentu importante atu implementa polítika públika, promove dezenvolvimentu ekonómiku, hadi’a infraestrutura no hametin prestasaun servisu ba sidadaun.
Tanba ne’e, kada ministériu no ajénsia públika iha responsabilidade atu asegura katak orsamentu ne’ebé atribui ba sira uza tuir objetivu, ho rezultadu ne’ebé bele sukat no benefísiu ne’ebé bele haree hosi komunidade.
Prinsípiu transparénsia no responsabilidade sai elementu importante atu hametin konfiansa públika, prevene utilizasaun rekursu ne’ebé la tuir objetivu no garante katak desizaun finanseira fó prioridade ba nesesidade dezenvolvimentu nasionál.
Partisipasaun ADN, I.P., liuhosi Koordenadora UGA no ekipa, iha sesaun servisu ne’e reflete importánsia koordenasaun entre instituisaun públika sira iha prosesu jestaun no ezekusaun orsamentu.
Iha implementasaun projetu públiku, planeamentu no aprovizionamentu ne’ebé di’ak, akompañamentu ba prosesu kontratasaun, kumprimentu kontratu no kontrolu kualidade servisu sai aspetu importante atu asegura katak investimentu públiku fó rezultadu ne’ebé hanesan ho objetivu ne’ebé planeia ona.
Ho liuhosi avaliasaun periódika no koordenasaun entre instituisaun relevante sira, espera katak dezafiu sira ne’ebé identifika bele hetan solusaun, hodi hadi’a efisiénsia ezekusaun orsamentu no promove implementasaun programa dezenvolvimentu ne’ebé sustentável.
Sesaun servisu ne’e envolve reprezentante hosi ministériu sira, órgaun Estadu, ajénsia autónoma no diretór administrasaun munisipál sira, ho objetivu atu hametin koordenasaun no responsabilidade iha jestaun finanseira públika durante períodu ikus tinan 2026.
Média ADN, I.P.
LEMA ADN
- Aprende hodi halo, halo hodi aprende;
- Haburas kreatividade no inovativo de servisu;
- Hametin principiu servisu salva an, salva superior/liders, salva instituisaun no salva nasaun;



